Rani lukovi

Pojam streličarstvo se pominje u literaturi, umjetnosti, grčkoj mitologiji, jeziku, teoriji ratovanja i na drugim mjestima. Luk je bio pokretačko oruđe u prošlosti, a mnogi istoričari smatraju, da je on skoro isto toliko važan, koliko točak i vatra. U osnovi, postoje dvije vrste lukova – drveni i kompozitni.Najraniji lukovi su bili od drveta – vjerovatno jednostavno isječeni od mladog drveta i obrađeni u željeni obliku, povezani crijevima životinja. Ovi najraniji lukovi su se razvili u kratke, duge, i različite druge jednostavne lukove.

 

 

Kompozitni lukovi su napravljeni djelimično od – drveta i drugih materijala ili u cjelosti od drugih materijala. U područjima gdje nije bilo drveća odgovarajućeg kvaliteta, razvili su se kompozitni lukovi. Rog, kosti, crijeva životinja i žile u različitim kombinacijama su bile korišćene – umjesto ili u kombinaciji sa drvetom. Luk je bio od srži drveta – sa njegovom stranom okrenutoj ka meti, prekriven životinjskim žilama – i na strani okrenutoj ka strijelcu bi se koristio rog od životinja, a ponekad i metal.

 

Razlozi za upotrebu roga i žila, u pravljenju lukova, postaju očigledni kad razmotrite njihove karakteristike. Rog je stavljan na stranu luka – okrenutoj strijelcu – jer se rog odupire kompresiji i vraća se u prvobitan oblik kad pritisak prestane. Žila je sa druge strane elastična i stavlja se u pozadinu luka (str. okrenutu ka meti). Ona ima svojstvo da, pošto se istegne, brzo se vrati u početni položaj. Upotrebom ova dva materijala na ovaj način, kompozicija je postala mnogo jača.

Kineski kompozitni luk se razlikuje od uobičajnih, po tome što je bio napravljen u cjelosti od biljaka. Metna strana luka je bila napravljena od bambusa, koji je ubran na kraju sezone rasta (umjesto žile), a strana okrenuta ka strijelcu, bi se pravila od suvog jednogodišnjeg bambusa (umjesto roga). Koristili su biljni ljepak i cijeli luk bi bio lakiran.

Na kraju ledenog doba, kada se led povukao na pozicije na kojima je danas, upotreba drvenih i kompozitnih lukova se proširila širom svijeta. Drveni lukovi su se koristili u Zapadnoj Evropi, Islandu, najvećem dijelu Afrike, Indiji, grupama ostrva u indijskom i pacifičkom okeanu i većim djelovima Sjeverne i Južne Amerike. Kompozitni lukovi su bili korišćeni u nekim dijelovima Istočne Evrope i Sjeverne Amerike, izolovanim dijelovima Južne Amerike, i ekskluzivno u područjima današnje Rusije i Kine, sjevernoj polovini Sjeverne Amerike, i obalnim dijelovima Grenlanda.

Prvi kameni vrhovi strijela su otkriveni u Africi prije 25 000. p.n.e., što ukazuje na to da su luk i strijela najvjerovatnije bili razvijeni 40 000. p.n.e. Strijele sa kovanim vrhovima i vrhovima od kremena, i tijela strijela sa perima, vjerovatno su se pojavila između 25000. i 18000.p.n.e.

 

Drevni srednji istok

U Egipatskoj eri korišćeno je jače drvo i rog, zalijepljeni zajedno, čineći tako jači i izdržljiviji luk. Procjenjuje se da je nateg za lukove (kraće od ljudske visine), bio između 150 i 200 funti (68 kg i 90 kg). Vjeruje se da su ovi drevni lovci koristili strijele koje su bile pola stope (15 cm) dugačke i sa bronzanim vrhom. U regionu Nila pojavio se prvi prvi postojeći luk, za koji se vjeruje da je star između 3500 i 4000 godina. Ovaj luk pokazuje da su Egipćani savladali dizajn i konstrukciju dugog luka.

 

Takođe tokom ove ere, Izaelci su napravili lukove od trske, drveta i rogova vodenog bufala. Da bi se oslobodili krte površine roga, oni bi potopili rog u vodu i onda sastrugali taj krti površinski sloj. Poleđinu od žila pravili su od izabrane ahilove tetive stoke. Što se tiče vezujućeg materijala, krajevi tetive su bili kuvani da bi bili gipki. Onda se voda dodavala smjesi da bi se pretvorila u kašu, koja se skladištila u male podrume za kasniju upotrebu. Poslije nekog vremena kaša se zgusne, zatim razblaži, i ponovo skuva. Ovaj vezujući materijal do sada nije prevaziđen.

Lukovi koji potiču iz perioda približno između 9000. i 6000. p.n.e. nađeni su u Danskoj. Ovo su bili lukovi od jednog dijela, napravljeni od tise ili brijesta i bili su balansirani – što znači da su imali jednaku sposobnost savijanja – i gornjeg i donjeg kraka.

Prvi kompozitni luk pojavio se oko 2800. p.n.e. On je najvjerovatnije razvijen u Aziji, iako je široko bio korišćen i u Egiptu.

Partijanci ( današnji Iranci i Avganistanci ) postali su odlični jahači i strijelci. Oni su koristili taktiku gađanja, pri kojoj im je gornja polovina tijela okrenuta ka neprijatelju i gađajući u nazad,dok su u punom galopu, što je postalo poznato kao „partijansko gađanje“.

 

Partijanci su pokušali da zauzmu Rim 53. p.n.e., ali se pokazalo da njihovi strijelci nisu dorasli garnizonskim zidovima.

Oko 500- te godine Vizantijci su koristili strijelce-konjanike protiv Saracena, Vandala, Gota i Franaka iako su do 900-te godine, takođe koristili strijelce pješake. Mongoli su bili odlični jahači i strijelci.

Oko 1208. godine, koristili su visoke uzengije, koje su im omogućavale da gađaju u svakom pravcu. Oni su takođe koristili kompozitne lukove sa nategom od 70 – 160 lb (31 -72 kg) i koristili su prstenove na palcima da odapnu tetivu, što im je omogućavalo da značajno povećaju domet lukova.

 

 

Istočna Evropa u srednjem vijeku

Za vrijeme krstaških ratova, od 1099. – 1192. , engleski vitezovi i strijelci sa samostrijelima, napali su muhamedansku armiju koja je koristila, uglavnom,strijelce konjanike sa kompozitnim lukovima.

Nenaoružani vojnici su nosili široke svilene potkošulje, koje se ne bi iscjepale pod udarom strijele. Cijela strijela bi se mogla izvući iz tijela pažljivim povlačenjem potkošulje. Ovo je minimiziralo ozbiljne povrede i infekcije.

Budući da su lukovi pravljeni od organskih materijala, oni su se raspali vremenom – davno. Ono što je ostalo a pomaže da im odredimo starost su vrhovi strijela, od kremena, kamena, obsidiana ( kamen vulkanskog porijekla) i slika urezanih ili naslikanih u pećinama.

Tokom vremena, pravljeni su duži drveni lukovi koji su zadovoljavali potrebe strijelaca pješaka. U početku su lukovi bili mali i jednostavni. Npr. Normani su koristili luk dužine 1,5 metar i on se pokazao kao moćno oružje budući da su Normani, vođeni Viijamom Osvajačem, porazili engleske snage 1066. god. kod Hastingsa. Naučivši dobro lekciju, Britanci su unaprijedili njihov obični luk – dok nije postao obnovljeni, dugački luk, koji je bio iste visine ili viši od samoga strijelca. Postoje značajne prednosti dugačkog luka, kao što su: veći domet i činjenica da je moguće ispaliti veći broj strijela u isto vrijeme. Dobra linija strijelaca sa dugim lukovima, bila bi prilično neprobojna.

U područjima gdje je luk bio potreban, da bi se jednako dobro gađalo sa konja, ili sa bojnih kola, razvijen je kompozitni luk. Međutim ponekad bi se koristila dva tipa luka – unutar iste kulture, istog vremena. U tim slučajevima bi običan narod koristio jednostavne lukove, dok bi kompozitni bili rezervisani za više društvene slojeve.

Za legendarnog Viliama Tela se kaže da je bio putujući pripovjedač. 1307. god. naređeno mu je da gađa jabuku na glavi njegovog sina, jer je odbio da se pokloni šeširu stavljenom na jedan štap, kao simbol carskog autoriteta. On je uspio da pogodi jabuku, ali neke verzije priče kažu, da je on imao još jednu strijelu sakrivenu kod sebe. Ovo je bilo u slučaju, da nesrećom, ubije svoga sina. Tada bi on gađao predstavnika vlasti, koji mu je naredio da gađa u jabuku.

U bitci kod Crecy 26. 08. 1346. godine, Edvard III od engleske, vodio je svoju armiju protiv francuza. Dan prije padala je kiša, i neki izvještaji kažu da su engleski strijelci svoje lanene tetive sačuvali suvim pod svojim šljemovima. Kad su francuske snage napale, njihovi lukovi su zakazali ili su im tetive pucale – vjerovatno zbog vremena. Englezi su ih zasuli strijelama. Mnogi francuzi sa samostrijelima su pobjegli, i njihova konjica je jurnula, ali nisu mogli da se suprostave engleskim strijelcima sa dugim lukovima. Poginulo je 1542 francuza, a engleza samo 50.

Kako je prolazio 15-sti vijek upotreba luka u Engleskoj je počela da opada. 1472. godine, praktikovanje streličarstva je opalo zbog nedostatka materijala za izradu lukova. 1477. godine Edvard IV je zabranio rani oblik kriketa, jer je on ometao redovno praktikovanje streličarstva. 1508. godine su bili zabranjeni samostrijeli, da bi se promovisala i povećala upotreba dugog luka. Kada je pronađena musketa (kremenjača) 1520. godine, sudbina luka je bila skoro zapečaćena. 1588. godine, engleska flota je koristila muskete da porazi špansku armadu, i 1595. godine bilo je naređeno da se svi lukovi zamjene musketama. Poslednja bitka u kojoj su korišteni engleski streličari, bila je bitka kod Tippermuir-a 1644. godine.

 

Budući da je opasnost od nedostatka materijala za lukove bila uvjek prisutna, bilo je potrebno kultivisano snabdjevanje. Car Chalemagne (768- 814), i pored mnogih vojnih promjena, naredio je da luk bude regularno oružje za određene divizije njegovih trupa, i takođe, da se uzgaja tisovina, da bi se osigurala dovoljna zaliha njenog drveta, koje je bilo odlično za lukove. Mnogo vjekova kasnije, Čarls VII, jedan drugi kralj Francuske, naredio je da se tisino drvo uzgaja u svakom normandskom crkvenom dvorištu. Britanci, veliki potrošači tisovine, sklopili su ugovor sa Italijom (za italijansku tisovinu se znalo da je odličnog kvaliteta), da svaki uvoz vina prati jedno deblo tisovine.

Streličarske grupe su bile veoma popularene u to vrijeme. Henri VIII osnovao je određeni broj streličarskih grupa zbog sporta. Prva grupa se zvala „ Patent of Henry VIII Conecting Archery“ ( stari engleski speling). U ovoj grupi nijedan član nije mogao biti pravno gonjen ako bi slučajno ubio pješaka. Jedna druga poularna streličarska grupa je bila „The Society of Findburz Archery“, koja je osnovana 1652. Ova grupa je održala prvo organizovano sreličarsko takmicenje 1573. sa preko 3000 učesnika. Sir Anton Lever osnovao je poslednju čuvenu streličarsku grupu u tom periodu 1781 god, koja se zvala „Royal Toxophlite Society“, koja postoji još i danas.

Što se tiče Balkana – u vrijeme cara Dušana, kada je Dubrovnik priznavao njegovu vlast, održavali su se turniri sa lukovima i samostrelima (1308-1355). Postoje pisani podaci iz perioda vladavine despota Stefana Lazarevića (14 vijek) o održavanju streličarskih turnira na prostoru ispod zidina Kalemegdanske tvrđave.

Iako je luk i strijela drevno oružje, strelci su održali vojnu važnost u mnogim zemljama sve do skorijeg vremena. Strijelci konjanici, neredovni pripadnici ruske armije, uspjeli su da nanesu nevolje Napoleonovim trupama, nekoliko puta. Čak i u Drugom sv. ratu , odred američkih strijelaca je bio korišten u nekoliko specijalnih akcija u Aziji. Čak iako je upotreba luka u vojne svrhe opala, streličarstvo se i dalje praktikuje kao sport u mnogim zemljama širom svijeta.

Medjutim, u takozvanim – ne razvijenim djelovima svijeta luk se jos može naći u upotrebi. Pigmeji u Africi koriste veoma kratak, jednostavan, zaobljeni luk. Među neukim ljudima u Amazonu on se takođe koristi. Ljudi u Andima koriste lukove čiji je optimalni prjesek savijanja luka pravougaonik – rectangular cross-section (većina tradicionalnih lukova ima kržni presjek), i u Kongu i Novoj Gvineji koriste se polukružni lukovi.

Zanimanje za lov sa lukom je počelo upravo prije II sv. Rata. Poslije rata oni veterani koji su bili strelci, ponovo su uzeli svoje lukove, ali su im se pridružili i mnogi drugi entuzijasti. Kako je interesovanje raslo, različite državne agencije počele su osnivati posebne lovne sezone, za rastući broj lovaca sa lukom.

 

Olimpijsko streličarstvo

Vrsta streličarstva koja se upraznjava na Olimpijskim Igrama je metno streličarstvo, koje nadgleda i reguliše Nacionalana Streličarska Asocijacija. Streličarstvo je postalo dio Olimpijsikih igara 1900. u Parizu, i nastavilo se praktikovati 1904. 1908. i 1920.godine. 1094 i 1908. bile su godine kada su se žene takmičile. Lukovi koji su se onda koristili bili su dugi lukovi, jer ih je bilo najlakše koristiti. Nažalost, popularnost je bila jedna od slabijih strana olimpijskog streličarstva – bilo je teško sakupiti i jednu tribinu – punu ljudi, koji bi posmatrali gađanje u prvim godinama Olimpijskog streličarstva. Štaviše, svaki nacionalni tim je koristio drugačija pravila. Postalo je previše haotično da se tako nastavi. 1972. godine je ponovo uspostavljeno – za žene i muškarce. 1984 je bila ključna godina za olimpijsko streličarstvo, jer su tokom igara u Los Anđelesu, tribine bile pune posmatrača. Zbog ovog novog interesovanja, od tada se prave stalni napredci u streličarstvu, u opremi tehnici. Ovo je opet proizvelo bolje rezultate, i strijelce svijetske klase, koji su privukli još veće skupine posmatrača. Štaviše, javna svijest o streličarstvu je podignuta na novi nivo, zahvaljujući ovom talasu popularnosti.
Na Olimpijskim igrama 1992. god. Antonio Rebollo iz španskog tima, ispalio je plamenu strijelu, i zapalio olimpijsku baklju na ceremoniji otvaranja. On je inspirisao španski tim da odnese zlatnu medalju kući. Streličarstvo je preživjelo test vremena, odupirući se progresu i nezainteresovanosti. Ovo je možda jedan od najizazovnijih sportova, koji nagradjuje i nesebično daje.